Derin düşünmek ve zekâ ilişkisi insanoğlunun kendini bildiğinden beri devam eden tartışmalar arasındadır. Düşünmek, kavramak, analiz etmek, yeni durumlara adapte olmak, kendi bilincinin farkına varmak insanı diğer canlılardan ayıran en belirgin özelliği. Yüzyıllardır felsefeciler, bilim insanları bütün bunların harmanlanmış halini temsil eden zekâ üzerine kafa patlamışlar ve onu tarif etmeye, keşfetmeye uğraşmışlardır. Zekâ ile ilgili ilk yazılar Antik Yunan, Hint, Mısır, Çin, Ârami, Süryani gibi kadim medeniyetlerin metinlerinde keşfedilmiştir. Günümüzde kullandığımız zekâ kelimesi ise Arapçadan dilimize geçmiştir. Bu kelime de ateşin harlanması, keskin koku, parlama, keskin anlama yeteneği gibi manalara gelmektedir.
Zekâ yüzyıllar boyuncu anlaşılmaya çalışılmıştır. Binet, Simon, Piaget gibi bilim insanları zekanın değişik tanımlarını yaparken Galton kutusunu da icat eden Sir Francis Galton (ö.1911) ilk defa zekayı ölçmeye çalışan kişidir. Fakat günümüz zekâ ölçme testlerini ilk olarak ortaya koyan kişi ise Fransız psikolog Alfred Binet’tir. Zeka testi yapmak için iq-global-test.com adresini ziyaret edebilirsiniz.
O, öğrencileri öğrenme hızlarına göre gözlemlemiş ve elde ettiği verilerle zekâ ölçeğini geliştirmiştir. Amerikalı Nöropsikolog Howard Earl Gardner ise çoklu zekâ teorisini ilk ileri süren kişi olarak karşımıza çıkmaktadır. O zamana kadar zekânın kalıtımsal olup olmadığı, beynin büyüklüğü ile zekâ arasında ilişki gibi konular tartışıla gelse de Gardner, zekânın tek tip olmasına karşı çıkarak onu çeşitlendirmiştir. Ona göre adına, sosyal zekâ, dilsel zekâ, bedensel zekâ, müzikal zekâ, görsel zekâ, içsel zekâ ya da matematik-mantıksal zekâ diyebileceğimiz değişik yedi türdeki zekâ her kişide bulunmaktadır. Kişi kendi çabası ve getirdiği genetik kodlarla bu zekâ türlerinden birinde ya da birilerinde daha başarılı olmaktadır.
Sternberg ise zekâya üç hatlı bir bileşim olarak ele almıştır. O, bilinmedik bir durumla karşılaştığında duruma adapte olup, değişik stratejiler geliştirebilmeyi ifade eden zekâyı yaratıcı zekâ olarak tanımlamıştır. Bu zekâ sezgisel olarak gelişmiş, icat etmeye yatkın ve hayal gücünü etkili kullanabilmektedir. Ona göre ikinci zekâ türü ise pratik zekâdır. Böyle bir zekâya sahip kişiler ise fikirlerini pratiğe dökmede son derece kabiliyetlidirler. Zekânın üç sayacağından biri olan analitik zekâya sahip bireyler ise bilgiyi analiz edebilme, onu gerekli yerde kullanabilmektedirler. Günümüz zekâ testlerinde ölçülebilen zekâ türü de bireyin analitik zekâ yeteneğidir.
Zekâ zamanla gelişir ve değişir mi?
Bilim insanlarına göre öğrenme beceresi ve bu çerçevede yeni bir durumla karşı karşıya kaldığında çözüm geliştirebilme beceresi, bir amacını etrafında zihinsel aşamalar geliştirebilme yeteneği gibi fonksiyonları ile olarak karşımıza çıkan zekânın kapasitesi geliştirilebilir. Fakat şunu da unutmamak lazım ki bu gelişim ve değişim bireyin genetik kodlarının/yaratılışının etkisi başta olmak üzere, yetiş(tir)me tarzı, beslenme, beyni etkileyen bir hastalık geçirip geçirmemesi gibi sebeplere bağlı olarak değişir. Hatta bunun bir yaşı da söz konusu değildir. Yani her yaştaki insan, değişik etkinliklerle ve düzenli beslenmeyle bu konuda kendini geliştirebilir ya da tam dersi erkenden zihnini yorarak zekâsını kullanılmaz hâle getirebilir. Diğer bir yandan da her anne baba hem kendisinin hem de çocuğunun zeki olmasını ister. Peki çocuklarının zekâsını geliştirmek isteyen ailelere bu konuda düşen görevler nelerdir? Ya da zekâsını geliştirmek isteyen bireyler neler yapmalıdırlar?
Düzenli ve dengeli beslenme:
Beyindeki iltihaplanmayı engelleyen probiyotikler ve prebiyotikler, kompleks karbonhidrat içerdiğinden ve bununda beynin ihtiyacı olan glikoza sağladığından dolayı tam tahıllar, beyinsel işlevlerde zamanla oluşan kaybı giderdiği için B6 içeren besinler, öğrenme beceresini hızlandıran omega 3 yağ asidi, konsantrasyonu arttıran demirli gıdalar, beynin yorgunluğunu gideren protein, hafızayı kuvvetlendiren çinkolu gıdalar gibi zekâmızı etki eden gıdalarla beslenmek zekânın gelişmesi adına önemlidir.
Etkinlikler ile Farkındalığı Arttırma:
Akademik becerilerini geliştirmeden önce etkinliklerle çocuğun öğrenme sürecine katkıda bulunulmalıdır. Ailelerin bu konuda belki en büyük hatası çocukları, zeki olsun diye onlara erken yaşlarda okuma yazma öğretme, matematik çalıştırma gibi akademik becerileri üzerine odaklanmalarıdır. Oysa yapılması gereken çocuğun farkındalığının arttırılması, yaşına uygun etkinliklerle öğrenme becerilerinin zenginleştirilmesidir.
IQ ile birlikte EQ (Duygusal Zekâ) üzerine de yoğunlaşma.
Duygusal zekânın temelini de oluşturan kendi tanıma, özbilinç oluşturma ve bu bilinç üzerinden başkalarıyla da iletişim kurabilme yeteneği diyebileceğimiz duyusal zekâ da gündemimizde olmalıdır. Zekâyı sadece analitik/analiz yapma yeteneği olarak değil de empati yapabilme, kendi kendini motive edebilme, ilişkilerini yürütebilme becerisi olarak da tanımlayabiliriz. Bu tür zekâ da sorumluluk alma/verme, toplumsal faaliyetlerde bulunma gibi etkinliklerle geliştirilebilir. Unutmamak gerekir ki mutluluğu (iç huzuru) yakalayamayan kişi ne kadar zeki olursa olsun hayatında en önemli şey hep eksik kalacaktır.
Enstrüman Çalmak:
Bir enstrüman ile uğraşmak da beynin hem görsel hem işitsel hem de motor korteksini çalıştırdığı için zekâ gelişimde önemli faktörlerden biridir.
Teknolojiden Faydalanma:
Günümüzde MentalUP, Beynex gibi uygulamalarla farklı zekâ türlerinde etkinlikler yapabilmektedir. Günümüzde teknolojiyi ilgi da göz önüne alındığında bu tür uygulamalar zekânın gelişimine pozitif katkılar sunmaktadır.